อิริยาปถวเสนาติ อิริยนํ อิริยา กิริยา อิธ ปน

กายิกปโยโค เวทิตพฺโพ ฯ อิริยานํ ปโถ

ปวตฺติมคฺโคติ อิริยาปโก, คมนาทิ วเสน ปวตฺตา

สรีราวตฺถา ฯ

     คจฺฉนฺโต วา หิ สตฺโต กาเยน กาตพฺพกิริยํ กโรติ ฐิโตวา นิสินฺโน วา นิปนฺโน วาติ, เตสํ

อิริยาปถานํ วเสน, อิริยปถวิภาเคนาติ อตฺโถ ฯ

    ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ, ยถาวุตฺต

อานาปานกมฺมฏฺฐานโต ภิยฺโยปิ อญฺญํ

กายานุปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ กเถมิ, สุณาถาติ วา

อธิปฺปาโย ฯ

     “คจฺฉนฺโต วาติอาทิ” คมนาทิมตฺตชานนสฺส, คมนาทิคตวิเสสชานนสฺส จ สาธารณวจนํ, ตตฺถ คมนาทิมตฺตชานํ อิธ นาธิปฺเปตํ คมนาทิคตวิเสสชานนํ ปน อธิปฺเปตนฺติ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุ ํ

ตตฺถ กามนฺติอาทิ วุตฺตํ ฯ

บาลี

    สตฺตูปลทฺธินฺติ สตฺโต อตฺถีติ อุปลทฺธึ

สตฺตคฺคาหํ, น ปชหติ น ปริจฺจชติ อหํ คจฺฉามิ, มม คมนนฺติ คาหสพฺภาวโต ฯ

    ตโต เอว อตฺตสญฺญํ “ อตฺถิ อตฺตา การโก เวทโกติ เอวํ ปวตฺตั วิปรีตสญฺญํ น อุคฺฆาเฏติ นาปเนติ อปฺปฏิปกฺขภาวโต, อนนุพฺรูหนโต วา ฯ

    เอวํ ภูตสฺส จสฺส กุโต กมฺมฏฺฐานา ทิภาโวติ อาห” กมฺมฏฺฐานํ วา สติปฏฺฐานภาวนา วา น โหตีติ ฯ

    อิมสฺส ปนาติอาทิ สุกกปกฺโข, ตสฺส

วุตฺตวิปฺปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ตเมวหิ

อตฺถํ วิปริตํ  อิทญฺหีติ อาทิ วุตฺตํ ฯ

    ตตฺถ โก คจฺฉตีติ สาธนํ, อิริยญฺจ อวินิพฺภุตํ

กตฺวา คมนกิริยาย กตฺตุปุจฺฉา, กตฺตุภาววิสิฏฺฐอตฺตปฏิกฺเขปตฺถา ธมฺมมตฺตสฺเสว

คมนสิทฺธิทสฺสนโต ฯ

บาลี

     กสฺส คมนนฺติ ตเมว วตฺถํ ปริยายนฺตเรน วทติ สาธนํ, กิริยญฺจ วินิพฺภุตํ ปตฺวา คมนกิริยาย

อกตฺตุสมฺพนฺธี ภาววิภาวนโต ฯ ปฏิกฺเขปตฺถญฺหิ อนฺโตนีตํ กตฺวา อุภยตฺถ กึสทฺโท ปวตฺโต ฯ

    กึ การณาติ ปน ปฏิกฺขิตฺตกตฺตุกาย คมนกิริ-ยาย อวิปรีตการณปุจฺฉา อิทญฺหิ คมนํ นาม

อตฺตา มนสา สํยุชฺฌติ, มโน อินฺทฺริเยหิ,

อินฺทริยานิ อตฺเตหีติ เอวมาทิมิจฺฉาการณวินิ-

มุตฺตอนุรูปปจฺจยเหตุโก ธมฺมานํ

ปวตฺติอาการวิเสโส ฯ เตนาห ตตฺถาติ อาทิ ฯ

    น โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา คจฺฉติ

สมฺมมตฺตสฺเสว คมนสิทฺธิโต ตพฺพิวินิมุตฺตสฺสจ

กสฺสจิ อภาวโต ฯ อิทานิ ธมฺมมตฺ ตสฺเสว

คมนสิทฺธึ ทสฺเสตุ ํ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผา-

เรนาติอาทิ วุตฺตํ ฯ

     ตตฺถ จิตฺตกิริยา จ สา วาโยธาตุยา วิปฺผาโร วิปฺผนฺทนญฺจาติ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผาโร, เตน ฯ เอตฺถ จ จิตฺตกิริยคฺคหเณน อนินฺทฺริยพทฺ-

ธวาโยธาตุวิปฺผารํ นิวตฺเตติ, วาโยธาตุวิปฺผาร

บาลี

คฺคหเณน เจตนาวิญฺญตฺติเภทํ จิตฺตกิริยํ นิวตฺเตติ, อุภเยน ปน กายวิญฺญตฺตึ  วิภาเวติ ฯ

    คจฺฉตีติ วตฺยา ยกา ปวตฺตมาเน กาเย

คจฺฉตีติ โวหาโร โหติ, ตํ ทสฺเสตุ ํ ตสฺมาติ

อาทิวุตฺตํ ฯ ตนฺติ คนฺตุกามตาวเสน ปวตฺตจิตฺตํ ฯ

     วายํ ชเนตีติ วาโยธาตุอธิกํ รูปกลาปํ

อุปปาเทติ, อธิกตา เจตฺถ สามตฺถิยโต, น ปมาณโต ฯ

    คมนจิตฺตสมุฏฺฐิตํ สหชาตรูปกายสฺส

กมฺภนสนฺธารณจลนานํ  ปจฺจยภูเตน อาการ

วิเสเสน ปวตฺตมานํ วาโยธาตุ ํ สนฺธายาห

วาโย วิญฺญตฺตึ  ชเนตีติ ฯ

    อธิปฺปาปสหภาวี หิ วิกาโร วิญฺญตฺติ,

ยถาวุตฺตอธิกภาเวเนว จ วาโยคหณํ, น

วาโยธาตุยาเอว ชนกภาวโต, อญฺญถา

วิญฺญตฺติยา อุปาทายรูปภาโว ทุรุปฺปาโท สิยาฯ

บาลี

    ปุรโต  อภินีหาโร ปุรโตภาเคน กายศฺส ปวตฺตนํ, โย อภิกฺกโมติ วุจฺจติ ฯ

    “ เวเสว นโยธิ อติเทเสน สงฺเขปโต วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตุ ํ” ตตฺราปิ  หีติอาทิ วุตฺตํ ฯ

    โกฏิโต ปฏฺฐายาติ เหฏฺฐิมโกฏิโต ปฏฺฐาย ปาทตรโต ปฏฺฐาย ฯ อุสฺสติภาโวติ

อุพฺพิทฺธภาโว ฯ

     เอวํ ปชานโตติ เอวํ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว คมนาทิ โหตีติ ปชานโต ฯ ตสฺส เอวํ ชปชานนาย นิจฺฉยคมนตฺถํ เอวํ โหตีติ วิจารณา วจฺจติ โลเก ยถาภูตํ อชานนฺเตหิ มิจฺฉาพิ-

นิเวสวเสน, โลกโวหารวเสน วา ฯ

     อตฺถิปนาติ อตฺตโน เอวํ วีมํสนวเสน

ปุจฺฉาวจนํ ฯ นตฺถีติ นิจฺฉยวเสน สตฺตสฺส ปฏิกฺเขปวจนํ ฯ ยถา ปนาติอาทิ ตสฺเสว อตฺถสฺส อุปมาย วิภาวนํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว ฯ

    นาวา มารุตเวเคนาติ ยถา อ เจตนา นาวา วาตเวเคน เทสนฺตรํ ยาติ, ยถา จ อเจตโน เตชนํ กณฺโฑ ชิยาเวเคน เทสนฺตรํ ยาติ ฯ ตถา

อเจตโน กาโย วาตาหโต ยถาวุตฺตวายุนา นีโต เทสฯฺตรํ ยาตีติ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ ฯ

บาลี

    สเจ ปน โกจิ วเทยฺย “ ยถา นาวาเตชนานํ เปลฺลกสฺส ปุริสสฺส วเสน เทสนฺตรตมนํ, เอวํ

กายสฺสาปีติ โหตุ เอวํ อิจฺฉิโต วายมตฺโถ ยถา หิ นาวาเตชนานํ สํหตลกฺขณสฺเสว ปุริสสฺส วเสน

คมนํ, น อสํหตลกฺขณสฺส, เอวํ กายสฺสาปีติ,

กา โน หานิ, ภิยฺโยปิ ธมฺมมตฺตตาวปติฏฺฐํ ลภติ,

น ปุริสวาโท ฯ เตนาห” ยนฺตสุตฺตวเสนาติอาทิ ฯ

    ตตฺถ ปยุตฺตนฺติ เหฏฺฐาวุตฺตนเยน

คมนาทิกิริยาวเสน ปจฺจเยหิ ปโยชิตํ ฯ ฐาตีติ

ติฏฺฐติ ฯ เอตฺถาติ อิมสฺมึ โลเก ฯ วินา

เหตุปจฺจเยติ คนฺตุกามตา จิตฺตตํ

สมุฏฺฐานวาโยธาตุอาทิเหตุปจฺจเยหิ วินา ฯ

ติฏฺเฐติ ติฏฺเฐยฺย วเชติ วเชยฺย คจฺเฉยฺย โก

นามาติ สมฺพนฺโธ ฯ

     ปฏิกฺเขปตฺโถ เจตฺถ กึ สทฺโทติ เหตุปจฺจย-

วิรเหน ฐานคมนปฏิกฺเขปมุเขน สพฺพายปิ

ธมฺมปฺปวตฺติยา ปจฺจยาธีนวุตฺติตา วิภาวเนน

อตฺตสุญฺญตา วิย อนิจฺจทุกฺขตาปิ วิภาวิตาติ

บาลี

ทฏฺฐพฺพา ฯ

    ปณิหิโตติ ยถา ยถา ปจฺจเยหิ ปกาเรหิ นิหิโต ฐปิโต ฯ สพฺพสงฺคาหิกวจนนฺติ สพฺเพสมฺปิ

จตุนฺนํ อิริยาปถานํ เอกชฺฌํ สงฺครฺหนวจนํ, ปุพเพ

วิสุ ํ วิสุ ํ อิริยาปถานํ วุตฺตตฺตา อิทํ เนสํ เอกชฺฌํ

คเหตวา วจนนฺติ อตฺโถ ฯ ปุริมนโย วา อิริยาปถปฺปธาโน วุตฺโตติ ตตฺต กาโย อปฺปธาโน

อนุนิปฺผาทีติ อิธ กายํ ปธานํ, อปธานญฺจ

อิริยาปถํ อนุนิปฺผาทึ กตฺวา ทสฺเสตุ ํ ทุตยินโย

วุตฺโตติ เอวปฺเปตฺถ ทวินฺนํ นยานํ วิเสโส

เวทิตพฺโพ ฯ ฐิโตติ ปวตฺโต ฯ

    อิริยาปถปริคคฺณฺหนมฺปิ อิริยาปถาโต

กายสฺเสว ปริคฺคณฺหนํ ตสฺส อวตฺถาวิเสส-

ภาวโตปิ วุตฺตํ “ อิริยาปถปริคณฺหเนน กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ”

   เสเนเวตฺถ รูปกฺขนฺธวเสเนว สมุทยาทโย

อุทฺฐฏา ฯ เอส นโย เสสวาเรสุปิ ฯ อาทินาติ

เอตฺถ อาทิสทฺเทน ยถา “ ตณฺหาสมุทยา

กมฺมสมุทยา อาหารสมุทยาติ นิพพตฺติลกฺขณํ

ปสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตีติ อิเม

จตฺตาโร อาการา สงฺคยฺหนฺติ, เอวํ”

อวิชฺชานิโรธาติอาทโยปิ ปญฺจอาการา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ

      อิริยาปถปพฺพวณฺณนา  นิฏฺฐิตา ฯ

     บทว่าอิริยาปถวเสน ได้แก่การผลัดเปลี่ยน คือการผ่อนปรนได้แก่กิริยา แต่ในบทนี้ ผู้ปฏิบัติพึงทราบว่าเป็นประโยคทางกาย ฯ คลองคือทางของความปรากฏแห่งความผลัดเปลี่ยนทั้งหลาย เหตุนั้นจึงได้ชื่อว่าอิริยาบถ หมายความว่าการกำหนดสรีระซึ่งเป็นไปได้ด้วยอำนาจของอิริยาบถเดิน เป็นต้น ฯ

     ก็หรือว่า เมื่อสัตว์จะเดินก็ย่อมจะทำกิริยาที่ตนควรทำด้วยกาย ว่าจะยืน นั่งหรือนอนก็ตาม ก็จะต้องทำด้วยอำนาจของอิริยาบถเหล่านั้น อธิบายว่าด้วยการจำแนกอิริยาบถให้ต่างกันออกไป ฯ

    บทว่า ปุน จปรํที่แปลว่าข้ออื่นยังมีอยู่อีกนั้น อธิบายว่าเราตถาคตจะกล่าว ขอพวกเธอจงพากันสดับกายานุปัสสนากัมมัฏฐานข้ออื่น แม้ที่นอกเหนือจากอานาปานกัมมัฏฐาน เท่าที่ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้ว

    พระดำรัสที่ว่า คจฺฉนฺโต วา เป็นต้น เป็นพระดำรัสที่สาธารณทั่วไป แก่ความรู้เพียงอรยาบถว่าเดินเป็นต้น และแก่ความรู้ชั้นพิเศษ ที่ถึงสภาวะความเป็นจริงของอิริยาบถเดินเป็นต้น ในความรู้สองชนิดดังกล่าวนั้น ความรู้เพียงสักแต่ว่าเดินเป็นต้น มิใช่เป็นความประสงค์ในที่นี้ ส่วนความรู้ชนิดพิเศษ ที่ซึ้งถึงความจริงของอิริยาบถเดินเป็นต้น จึงจัดเป็นความรู้ที่พระพุทธองค์ทรงประสงค์ เหตุนั้น เพื่อต้องการจะแสดงแยกความรู้ทั้งสองอย่างดังกล่าวนั้นออก

คำแปล

จากกัน พระอรรถกถาจารย์จึงได้กล่าวคำว่า

ตตฺถ กามํ เป็นต้น เข้าไว้ ฯ

     บทว่า สตฺตูปลทฺธึ เป็นต้น แปลว่ายังละ คือสละความเห็นผิดที่เข้าไปยึดถือเอา โดยความเป็นสัตว์ บุคคลว่าสัตว์มีอยู่ออกยังไม่ได้ เพราะมีความยึดถือว่า เราเดิน การเดินของเราดังนี้

    เพราะเหตุนั้นแล จึงยังชื่อว่าเพิกถอนคือนำเอาความสำคัญผิดว่ามีตัวตน อันเป็นสัญญาวิปลาสซึ่งเป็นไปแล้วอย่างนี้ว่า มีตัวตนมีผู้สร้างและมีผู้เสวยออกยังไม่ได้ เพราะไม่มีฝ่ายตรงข้ามหรือเพราะไม่มีฝ่ายพอกพูน ฯ

    ก็ภาวะที่เธอ เป็นอยู่อย่างนี้แล้ว กัมมัฏฐาน เป็นต้น จักมีมาแต่ที่ไหน เพราะฉะนั้นพระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า จะจัดเป็นกัมมัฏฐานหรือสติปํฏฐานภาวนายังไม่ได้

    คำของพระอรรถกถาที่ว่า อิมสฺส ปน เป็นต้น จัดเป็นฝ่ายข้างถูก ท่านนักปฏิบัติจึงควรทราบถึงเนื้อความของฝ่ายข้างถูกนั้นไว้ โดยตรงกันข้ามกับที่ข้าพเจ้าได้กล่าวมาแล้ว ก็เพื่อต้องการจะเปิดเผยข้อความอันนั้นนั่นเอง พระอรรถกถาจารย์จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า อิทญหิ ดังนี้เข้าไว้ ฯ

   ในความรู้ทั้ง ๓ ข้อนั้นความรู้ที่ว่า ใครเดิน เป็นความรู้ที่ให้สำเร็จได้ อนึ่ง การถามเพื่อจะทำกิริยาคือการเดิน ให้เป็นกิริยาที่แยกจากกันไม่ได้ การถามนั้น เป็นการถามที่มีเนื้อความปฏิเสธตน คือความเป็นผู้กระทำ เพราะแสดงให้เห็นถึงความสำเร็จ ในการเดินไปของสภาวะสักว่าธรรมะเท่านั้น ฯ

คำแปล

    ความรู้ข้อที่ว่าการเดินของใคร  ท่านพูดถึงเนื้อความอันนั้นนั่นเอง ว่าให้สำเร็จได้โดยปริยายอย่างอื่น และกล่าวไว้โดยการประกาศถึงความเกี่ยวเนื่องกัน ในความไม่กระทำของกิริยาคือการเดินให้แจ่มแจ้ง เพราะทำกิริยาให้แยกออกจากกันเสีย ฯ ด้วยว่า กึ ศัพท์ ทำเนื้อความคือการห้ามให้อยู่ในภายในแล้ว จึงเป็นไปได้ในเนื้อความทั้งสอง ฯ

    ก็ความรู้ที่ว่า เพราะเหตุไรจึงไป การถามถึงเหตุที่ไม่วิปริตของกิริยา คือการเดินอันมีผู้ทำเท่าที่ได้ปฏิเสธไปแล้ว ฯ ความจริงขึ้นชื่อว่าการเดินนี้มีเหตุอุปการะที่เหมาะสม อันนอกเหนือจากเหตุที่ผิดๆมีอาทิอย่างนี้ว่าตนประกอบด้วยใจ  ใจประกอบด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย  อินทรีย์ทั้งหลายก็ประกอบด้วยตนทั้งหลาย จัดเป็นความพิเศษของอาการ คือความเป็นไปแห่งธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้นพระอรรถกถาจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ตตฺถ ดังนี้เข้าไว้ ฯ

     เท่าที่ชื่อว่า หาได้มีสัตว์หรือบุคคลไรๆเดินไม่ เพราะสำเร็จการเดินได้ ของสภาวะสักว่าธรรมะเท่านั้น และเพราะไม่มีใครๆที่จะนอกเหนือไปจากธรรมะนั้น ฯ เพื่อต้องการจะแสดงถึงความสำเร็จ ในการเดินของสภาวะสักว่าธรรมะอย่างเดียวเสียในบัดนี้ พระอรรถกถาจารย์จึงได้กล่าวคำว่า เพราะความผลักดันของวาโยธาตุอันเกิดจากพลังงานของจิต เป็นต้นเข้าไว้ ฯ

     ในบทเท่าที่พระอรรถกถา ได้อ้างมานั้น ท่านตั้งวิเคราะห์ไว้ว่า พลังงานของจิตนั้นด้วยความผลักดัน และความกดดันของวาโยธาตุด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า พลังงานของจิตและความกดดัน

คำแปล

ของธาตุลม ด้วยพลังงานของจิตและความผลักดันของธาตุลมนั้น อนึ่งในเรื่องนี้ ท่านห้ามความ

ผลักดันของธาตุลม ที่ไม่เกี่ยวกับอินทรีย์เข้าไว้

ด้วย ศัพท์ว่า จิตตกิริยา และห้ามพลังงานของจิต อันต่างด้วยวจีวิญญัติ อันเกิดจากความจงใจเข้าไว้ด้วย ศัพท์ว่า วาโยธาตุวิปผาร คือ ความผลักดันของธาตุลมแต่ประกาศให้ทราบชัดถึงกายวิญญัติไว้ด้วยบททั้งสองฯ

    บทว่า คจฺฉติ ที่แปลว่าเดิน ในเมื่อกายกำลังเป็นไปตามที่พูดการสมมติว่าเดินย่อมมีเพื่อแสดงถึงโวหารการเรียกนั้น พระอรรถกถาจึงได้กล่าวคำว่า ตสฺมา เป็นต้นไว้ บทว่า ตํ ได้แก่ จิตที่เกิดด้วยอำนาจของความประสงค์ที่จะเดิน ฯ

    คำว่า วายํ ชเนติ ที่แปลว่า ทำให้เกิดลมนั้น หมายถึง ทำมัดของรูปที่ย่งด้วยธาตุลมให้เกิดขึ้น เฉพาะความยิ่งในที่นี้ย่อมมีได้โดยความสามารถ มิใช่เป็นความยิ่งโดยประมาณ ฯ

    พระอรรถกถาจารย์ ท่านหมายถึงธาตุลมที่กำลังผลักดันไปโดยความพิเศษของอาการ ซึ่งจะเป็นปัจจัยแก่การพยุงตัว การทรง และการเคลื่อนไหวของรูปการที่เกดพร้อมกัน ซึ่งตั้งขึ้นได้เพราะจิตคิดว่าจะเดิน จึงกล่าวว่า ลมทำให้เกิดวิญญัติ ฯ

    ก็วิการที่เกิดพร้อมกับความประสงค์จัดเป็นวิญญัติ อนึ่ง ศัพท์ว่า วาโยคือลม จะเกิดมีได้ก็โดยความเป็นอธิกคือยิ่ง ตามที่กล่าวแล้วเท่านั้น มิใช่เกิดมีได้โดยความเป็นชนกะ ของวาโยธาตุโดยเฉพาะ ว่าโดยประการอย่างอื่นแล้ว ความเป็นอุปทายรูปของวิญญัติจะพึงเกิดขึ้นได้ยากฯ

คำแปล

    การผลัดเปลี่ยนกายไปโดยส่วนเบื้องหน้าที่ท่านเรียกว่าก้าวไปข้างหน้า ชื่อว่า ปุรโต อภินีหาโร

    คำของพระอรรถกถาที่ว่า เอเสว นโย ท่านพูดไว้โดยย่อโดยอ้างตัวอย่างไว้แล้วจึงพูดถึงคำว่า ตตฺราป ห เป็นต้น เพื่อต้องการจะเปิดเผยถึงเนื้อความนั้น ฯ

    คำของพระอรรถกถาที่ว่า โกฏิโต ปฏฺฐาย ความก็ว่า ตั้งแต่ส่วนล่างสุดคือแต่พื้นเท้าขึ้นไป ความสูงขึ้น(ของกาย)ชื่อ อุสฺสติภาโว ฯ

    ข้อว่า เอวํ ปชานโต ความว่าเมื่อภิกษุผู้ปฏิบัติมารู้อยู่อย่างนี้ว่าการเดินเป็นต้นจะเกิดมีได้เพราะความผลักดันของวาโยธาตุที่เกิดเพราะพลังงานของจิตเท่านั้น อันพวกปุถุชนผู้ไม่รู้ถึงความเป็นจริงในโลก ด้วยอำนาจของความเห็นผิด หรือด้วยอำนาจของโวหารในโลกก็ตาม ย่อมกล่าวถึงการพิจารณาว่าจะมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ของภิกษุผู้ปฏิบัตินั้น เพื่อการถึงความตกลงได้ด้วยความรู้ชัดอย่างนี้ ฯ

    คำว่า อตฺถิปน เป็นคำถามด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอย่างนี้ของตน ฯ คำว่า นตฺถิ เป็นคำปฏิเสธสัตย์ด้วยอำนาจของการตกลงใจ ฯ คำว่า ยถา ปน เป็นต้น เป็นคำประกาศถึงเนื้อความอันนั้นนั่นเอง ให้แจ่มแจ้งด้วยข้อเปรียบเทียบ คำนั้นเข้าใจกันได้ง่ายทั้งนั้น ฯ

    ข้อว่า นาวา มารุตเวเคน ท่านผู้ศึกษาควรทราบถึงข้อเปรียบเทียบด้วยการอุปมาอย่างนี้ว่าเรือใบที่ไม่มีจิตใจ จะแล่นไปสู่ถิ่นอื่นได้ ก็ด้วยกำลังของลมฉันใด อนึ่ง ลูกศรคือลูกธนูที่ไม่มีจิตใจจะพุ่งไปสู่ถิ่นอื่นได้ ก็ด้วยกำลังของสาย

คำแปล

ฉันใด ร่างกายที่ไม่มีจิตใจ ที่ถูกลมผลักดันไป คือที่ถูกลมตามที่กล่าวแล้วนำไป ก็ย่อมไปสู่ถิ่นอื่นได้ฉันนั้น ฯ

     ก็ถ้าว่า ใครๆจะพึงพูดว่าเรอและลูกศรทั้งหลายจะแล่นและพุ่งไปสู่ถิ่นอื่นได้ ด้วยอำนาจของบุรุษผู้ที่ขับและยิงเท่านั้นฉันใด แม้การไปสู่ถิ่นอื่นของกายก็ฉันนั้นไซร้ ข้อนั้นยกไว้เถิด บุรุษผู้ต้องการอย่างนี้มีความพยายามเป็นประโยชน์อุปมาเหมือนเรือกับลูกศรซึ่งแล่นและพุ่งไปได้ก็ด้วยอำนาจของบุรุษผู้มีลักษณะเท่าที่ท่านประกอบไว้เท่านั้น มิใช่ด้วยอำนาจของบุรุษผู้มีลักษณะ ซึ่งท่านมิได้ประกอบไว้ฉันใด แม้การไปสู่ถิ่นอื่นของกายก็ฉันนั้น วาจาที่พูดไรๆหาทำให้ลดน้ำหนักได้ไม่ แม้โดยที่ยิ่งขึ้นไป ความเป็นเพียงสักว่าธรรมะเท่านั้น ย่อมได้หลัก มิใช่จะได้หลักอยู่ที่วาทะของบุรุษ  เหตุนั้นพระอรรถกถาจึงกล่าวว่า ยนฺตสุตฺตวเสเนว  เป็นต้นเข้าไว้ฯ

    ในบทเหล่านั้น บทว่า ปยุตตํ แปลว่าประกอบแล้วด้วยปัจจัยทั้งหลาย ด้วยอำนาจของกิริยามีการเดินเป็นต้น ตามนัยแห่งคำที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลัง ฯ บทว่า ฐาติ แปลว่า ยืน บทว่า เอตฺถ โยค เอาในโลกนี้เข้ามา ข้อว่า วินา เหตุ

ปจฺจเย ได้แก่ เว้นจากเหตุปัจจัยซึ่งมีจิตต้องการจะเดิน และธาตุลมซึ่งมีจิตคิดว่าจะเดินนั้นเป็นสมุฏฐานฯบทว่า ติฏฺเฐ แปลว่า ยืนอยู่ บทว่า วเช เชื่อมความว่า ใครเดิน คือไป ฯ

    จริงอยู่ กึศัพท์ในที่นี้มีอรรถปฏิเสธ เหตุนั้นผู้ปฏิบัติจึงควรทราบว่า แม้ความเป็นอนิจจะและทุกขะ ก็เป็นอันว่าท่านประกาศให้ทราบแจ่มแจ้งแล้วด้วยมุข คือการปฏิเสธอิริยาบถยืน และ

คำแปล

อิริยาบถเดิน เหมือนกับความสูงจากตัวตน ซึ่งท่านประกาศให้แจ่มชัดแล้ว ด้วยการประกาศให้ทราบถึงความเป็นไปติดต่อกับปัจจัยของธรรมะซึ่งเป็นไปได้แม้ทั้งหมดฉะนั้น ฯ

     บทว่า ปณิหิโต แปลว่า ตั้งไว้คือ ดำรงไว้โดยประการ คือปัจจัยทั้งหลายใดใด ฯ คำว่า สพฺพ

สงฺคาหิกวจนํ เป็นคำสำหรับรวมเอาอิริยาบถ ๔ ทุกๆอิริยาบถเข้าเป็นอันเดียวกัน อธิบายว่า เพราะอิริยาบถทั้งหลายเป็นอิริยาบถที่ท่านแยกพูดไว้แล้วในตอนต้น คำพูดนี้จึงเป็นคำพูดที่จัดเอาอิริยาบถเหล่านั้น เข้าไว้เป็นอันเดียวกันอีกอย่างหนึ่ง ควรทราบถึงความแปลกกันของ ๒ นัย ในที่นี้แม้อย่างนี้ว่า นัยก่อน ท่านพูดถึงอิริยาบถที่เป็นประธาน เหตุนั้นกายซึ่งไม่เป็นประธาน ในที่นั้นจะให้สำเร็จได้ในภายหลังเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวนัยที่สองเพื่อแสดงถึงกายซึ่งเป็นประธานในที่นี้ และอิริยาบถซึ่งเป็นประธานไม่ได้ ทำให้สำเร็จได้ในภายหลัง บทว่า ฐิโต แปลว่า กำลังเป็นไป ฯ

     แม้การกำหนดอิริยาบถ ก็ได้แก่การกำหนดเฉพาะกายซึ่งเป็นอิริยาบถเท่านั้น เพราะมีความพิเศษของขณะแห่งการกำหนดกายนั้น เหตุนั้นพระอรรถกถาจึงกล่าวคำว่า เป็นผู้เฝ้าดูกายในกายเนืองๆอยู่ด้วยการกำหนดอิริยาบถ ฯ

    ด้วยเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงยกเอาธรรมเป็นเหตุเกิดเป็นต้น ด้วยอำนาจของรูปขันธ์โดยเฉพาะไว้ในบรรพะนี้ แม้ในวาระที่เหลือก็นัยนี้ ด้วยอาทิศัพท์ในบทว่า อาทินา นี้ ท่านสงเคราะห์เอาอาการ ๔ เหล่านี้เข้าด้วยว่า ผู้ปฏิบัติเมื่อพิจารณาเห็นลักษณะของความเกิดว่า เพราะตัณหา กรรม และอาหาร เกิดจึงเกิดรูป ชื่อว่าพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นของรูปขันธ์ดังนี้ฉันใด ท่านก็สงเคราะห์เอาอาการ ๕ มีว่าเพราะอวิชชาดับเป็นต้น เข้าไว้ด้วยฉะนั้น คำที่เหลือมีนัยดังที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วเหมือนกัน ฯ

        จบการพรรณนาอิริยาบถบรรพ