สติปัฏฐาน 4 : กรรมฐาน : อารมณ์ : ภาวนา

สติปัฎฐาน ๔
Home || เกริ่นนำ เรื่องสติ || อิริยาบถบรรพ || อายตนบรรพ || อานิสงส์การเจริญสติปัฏฐาน ๔ || อานาปานบรรพ ||
|| สัมปชัญญบรรพ || เวทนานุปัสสนา || ปฏิกูลมนสิการบรรพ || นวสีวถิกาบรรพ ||
|| ทุกขอริยสัจ || ทุกขสมุทัยอริยสัจ2 || ทุกขนิโรธอริยสัจ || ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ||
|| ขันธบรรพ || กถาว่าด้วยอุทเทสวาร || ถาม - ตอบวิปัสสนา ||

พระไตรปิฎก และอรรถกถาแปล ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย

ในพระบรมราชูปถัมภ์ เล่มที่ 14 ทีฆนิกาย มหาวรรค ข้อ 273 หน้า 2๐9-21๐

มหาสติปัฏฐานสูตร

---------------------------------------------------------------------

มหาสติปัฏฐานสูตร

กถาว่าด้วยอุทเทสวาร

[ ๒๗๓ ] ข้าพเจ้า ได้สดับมาแล้วอย่างนี้ :-

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จประทับอยู่ในหมู่ชนชาวกุรุ นิคมของหมู่ชนชาวกุรุ ชื่อ กัมมาสทัมมะ

ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ดังนี้ ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น ทูลรับพระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า พระเจ้าข้า ดังนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพระพุทธภาษิตนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นที่ไปอันเอก เพื่อความหมดจดวิเศษของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความก้าวล่วงซึ่งความโศก และความร่ำไร

เพื่ออัสดงค์ดับไปแห่งทุกข์ และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อกระทำพระนิพพานให้แจ้ง

ทางนี้คือสติปัฏฐาน ( ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสติ ) ๔ อย่าง,

สติปัฏฐาน ๔ อย่างเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายเนืองๆ อยู่ มีความเพียร ( อาตาปี ) มีสัมปชัญญะ ( สมฺปชาโน ) มีสติ ( สติมา ) นำอภิชฌาและโทมนัส (ความยินดียินร้าย) ในโลกเสียให้พินาศ

เธอย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเนืองๆ อยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ นำอภิชฌาและโทมนัส ในโลกเสียให้พินาศ

เธอย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตเนืองๆ อยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ นำอภิชฌาและโทมนัส ในโลกเสียให้พินาศ

เธอย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมเนืองๆ อยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ นำอภิชฌา และโทมนัส ในโลกเสียให้พินาศ

จบกถาว่าด้วยอุทเทสวาร

พระไตรปิฎก และอรรถกถาแปล ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย

ในพระบรมราชูปถัมภ์ เล่มที่ 14 นิกาย มหาวรรค หน้า 258-29๐

อรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร

---------------------------------------------------------------------

มหาสติปัฏฐานสูตร มีคำเริ่มต้นว่า ข้าพเจ้าฟังมาแล้วอย่างนี้

ในมหาสติปัฏฐานสูตรนั้น มีพรรณาตามลำดับ บทดังต่อไปนี้

มูลกำเนิดมหาสติปัฏฐานสูตร, เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสพระสูตรนี้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นหนทางเดียว ก็เพราะชนชาวแคว้นกุรุสามารถรับเทศนาที่ลึกซึ้งได้

เล่ากันว่า ชาวแคว้นกุรุ ไม่ว่าเป็นภิกษุ ภิกษุณี และอุบาสก อุบาสิกา มีร่างกายและจิตใจสมบูรณ์อยู่เป็นนิจ ด้วยเสพปัจจัย คือฤดูที่สบาย เพราะแคว้นนั้น สมบูรณ์ด้วยสัปปายะ มีอุตุสัปปายะเป็นต้น

ชาวกุรุนั้น มีกำลังปัญญา อันร่างกายและจิตใจที่สมบูรณ์อุดหนุนแล้ว จึงสามารถรับเทศนาที่ลึกซึ้งนี้ได้

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงเห็นความเป็นผู้สามารถรับเทศนาที่ลึกซึ้งอันนี้ จึงทรงยกกัมมัฏฐาน ๒๑ ฐานะ ใส่ลงในพระอรหัตตรัสมหาสติปัฏฐานสูตรที่มีอรรถลึกซึ้งนี้ แก่ชาวกุรุเหล่านั้น

เปรียบเสมือนบุรุษได้ผอบทองแล้ว พึงบรรจงใส่ดอกไม้นานาชนิดลงในผอบทองนั้น หรือว่าบุรุษได้หีบทองแล้ว พึงใส่รัตนะ ๗ ลงฉันใด

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ฉันนั้น ทรงได้บริษัทชาวกุรุแล้ว จึงทรงวางเทศนาที่ลึกซึ้ง ด้วยเหตุนี้แล

ในข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงสูตรอื่นๆ อีก มีอรรถอันลึกซึ้งในคัมภีร์ทีฆนิกายนี้ ก็คือ มหานิทานสูตร ในคัมภีร์มัชฌิมนิกาย

ก็คือ สติปัฏฐานสูตร รุกโขปมสูตร มาคัณฑิยสูตร อาเนญชสัปปายสูตร

อนึ่ง บริษัท ๔ ในแคว้นกุรุนั้น ต่างประกอบเนืองๆ ในการเจริญสติปัฏฐานอยู่โดยปกติ

โดยที่สุด คนรับใช้ และคนงานทั้งหลาย ก็พูดกันแต่เรื่องที่เกี่ยวด้วย สติปัฏฐานกันทั้งนั้น

แม้แต่ในที่ท่าน้ำ ที่กรอด้ายเป็นต้น ก็ไม่มีการพูดกันถึงเรื่องที่ไร้ประโยชน์เลย ถ้าสตรีบางท่านถูกถามว่า คุณแม่จ๊ะ คุณแม่ใส่ใจสติปัฏฐานข้อไหน นางจะไม่ตอบว่าอะไร

ชาวกุรุจะติเตียนเขาว่า น่าตำหนิชีวิตของเจ้าจริงๆ เจ้าถึงเป็นอยู่ ก็เหมือนตายแล้ว ต่อนั้นก็จะสอนเขาว่า อย่าทำอย่างนี้อีกต่อไปนะ แล้วให้เขาเรียนสติปัฏฐานข้อใดข้อหนึ่ง

แต่สตรีใดพูดว่า ดิฉันใส่ใจสติปัฏฐานข้อโน้นเจ้าค่ะ

ชาวกุรุก็จะกล่าวรับรองว่า สาธุ สาธุ แก่นาง สรรเสริญด้วยถ้อยคำต่างๆ เป็นต้นว่า ชีวิตของเจ้าเป็นชีวิตดีสมกับที่เจ้าเกิดมาเป็นมนุษย์ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอุบัติมาเพื่อประโยชน์แก่เจ้าแท้ๆ

ในข้อนี้ มิใช่ชาวกุรุที่เกิดมาเป็นมนุษย์ประกอบด้วยการใส่ใจสติปัฏฐานแต่พวกเดียวเท่านั้น แม้แต่สัตว์ดิรัจฉาน ที่อาศัยชาวกุรุอยู่ก็ใส่ใจ เจริญสติปัฏฐานด้วยเหมือนกัน ในข้อนั้น มีเรื่องสาธกดังต่อไปนี้

เรื่องลูกนกแขกเต้า

เขาเล่าว่า นักฟ้อนรำผู้หนึ่ง จับลูกนกแขกเต้าได้ตัวหนึ่ง ฝึกสอนมันพูดภาษาคน (ตัวเองเที่ยวไปแสดงการฟ้อนรำในที่อื่นๆ ) นักฟ้อนรำ ผู้นั้นอาศัยสำนักของนางภิกษุณีอยู่ เวลาไปในที่อื่นๆ ลืมนกแขกเต้าเสียสนิทแล้วไป

เหล่าสามเณรีก็จับมันมาเลี้ยงตั้งชื่อมันว่า พุทธรักขิต

วันหนึ่ง พระมหาเถรี เห็นมันจับอยู่ตรงหน้า จึงเรียกมันว่า พุทธรักขิต

ลูกนกแขกเต้าจึงขานถามว่า อะไรจ๊ะ แม่เจ้า

พระมหาเถรีจึงถามว่า การใส่ใจภาวนาอะไรๆ ของเจ้ามีบ้างไหม

มันตอบว่า ไม่มีจ๊ะแม่เจ้า

มหาเถรีจึงสอนว่า ขึ้นชื่อว่าผู้อยู่ในสำนักของนักบวช จะปล่อยตัวอยู่ไม่สมควร ควรปรารถนาการใส่ใจบางอย่าง แต่เจ้าไม่ต้องสำเหนียกอย่างอื่นดอก จงท่องว่า อัฏฐิ อัฏฐิ ก็พอ

ลูกนกแขกเต้านั้น ก็อยู่ในโอวาทของพระเถรี ท่องว่า อัฏฐิ อัฏฐิ อย่างเดียวแล้วเที่ยวไป

วันหนึ่ง ตอนเช้ามันจับอยู่ที่ยอดประตู ผึ่งแดดอ่อนอยู่ แม่เหยี่ยวตัวหนึ่งก็เฉี่ยวมันไปด้วยกรงเล็บ มันส่งเสียงร้อง กิริๆ

เหล่าสามเณรี ก็ร้องว่าแม่เจ้า พุทธิรักขิตถูกเหยี่ยวเฉี่ยวไป เราจะช่วยมัน ต่างคว้าก้อนหิน เป็นต้น ไล่ตามจนเหยี่ยวปล่อย

เหล่าสามเณรีนำมันมาวางไว้ตรงหน้าพระมหาเถรีๆ ถามว่า พุทธรักขิตขณะถูกเหยี่ยวจับไปเจ้าคิดอย่างไร

ลูกนกแขกเต้าตอบว่า แม่เจ้า ไม่คิดอะไรๆ ดอก คิดแต่เรื่อง กองกระดูกเท่านั้นจ๊ะแม่เจ้า ว่ากองกระดูก พากองกระดูก จักเรี่ยราดอยู่ในที่ไหนหนอ

พระมหาเถรี จึงให้สาธุการว่า สาธุ สาธุ พุทธรักขิตนั้น จักเป็นปัจจัยแห่งความสิ้นภพของเจ้า ในกาลภายภาคหน้าแล แม้สัตว์ดิรัจฉานในแคว้นกุรุนั้น ก็ประกอบเนืองๆ ซึ่งสติปัฏฐาน ด้วยประการฉะนี้

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบถึงความเจริญแพร่หลายแห่ง สติปัฏฐาน ของชาวกุรุเหล่านั้น จึงได้ตรัสพระสูตรนี้

อธิบายความตามลำดับบท

ในพระสูตรนั้น ข้อว่า เป็นทางเดียว คือ เป็นทางเอก แท้จริงทางมีมากชื่อ คือ

มัคคะ ปันถะ ปถะ ปัชชะ อัญชสะ

วฏุมะ อยนะ นาวา อุตตรเสตุ กุลละ ภิสิสังกมะ

ทางนี้นั้น ในที่นี้ ท่านกล่าวโดยชื่อ อยนะ เพราะฉะนั้น ในข้อที่ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางเดียวนี้ จึงควรเห็นความอย่างนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

หนทางนี้เป็นทางเอกมิใช่ทางสองแพร่ง

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า เอกายนะ เพราะอรรถวิเคราะห์ว่า เป็นทางที่บุคคลพึงไปผู้เดียว

คำว่า ผู้เดียว คือคนที่ละการคลุกคลีด้วยหมู่ ปลีกตัวไปสงบสงัด ข้อว่า พึงไป คือ พึงดำเนินไป

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อยนะ เพราะอรรถวิเคราะห์ว่า เป็นเครื่องไป อธิบายว่า ไปจากสังสารวัฏสู่พระนิพพาน

หนทางไปของบุคคลผู้เป็นเอก ชื่อว่า เอกายนะ

บทว่า เอกสฺส คือของบุคคลผู้ประเสริฐสุดแห่งสรรพสัตว์

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงประเสริฐกว่าสรรพสัตว์ เพราะฉะนั้น ท่านจึงอธิบายว่า หนทางของพระพุทธเจ้า แม้สัตว์เหล่าอื่น ถึงจะเดินไปด้วยหนทางนั้นก็จริง แม้เช่นนั้น หนทางนั้นก็เป็นทางเดินของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น

เพราะเป็นทางที่พระองค์ทรงทำให้เกิดขึ้นเหมือนอย่างที่ตรัสไว้ ( ในโคปกโมคคัลลานสูตร ) ว่า ดูก่อนพราหมณ์

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เป็นผู้ทำมรรคที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้นดังนี้เป็นต้น

อีกนัยหนึ่ง ทางย่อมไป เหตุนั้น จึงชื่อว่า อยนะ อธิบายว่า ไป คือเป็นไป หนทางไป

ในธรรมวินัยอันเดียว ชื่อว่า เอกายนะ ท่านอธิบายว่า หนทางเป็นไปในธรรมวินัยนี้เท่านั้น ไม่เป็นไปในธรรมวินัย ( ศาสนา ) อื่น

เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ ( ในมหาปรินิพพานสูตร ) ว่าดูก่อนสุภัททะ มรรคมีองค์ ๘ ที่เป็นอริยะ บุคคลจะได้ก็แต่ในธรรมวินัยนี้แล

ดังนี้ ก็มรรคนั้นต่างกันโดยเทศนา แต่โดยอรรถก็เป็นอันเดียวกันนั้นเอง

อีกนัยหนึ่ง หนทางย่อมไปครั้งเดียว เหตุนั้นหนทางนั้นจึงชื่อเอกายนะ (ทางไปครั้งเดียว) ท่านอธิบายว่า

หนทางแม้ไปโดย มุข คือภาวนามีนัยต่างๆ กัน ณ เบื้องต้น ในเบื้องปลาย ก็ไปสู่พระนิพพานอันเดียวกันนั่นเอง

เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ ( ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ) ว่า ท้าวสหัมบดีพรหมกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี

มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ

ตริสฺสเร เจว ตรนฺติ โจฆํ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นธรรมเป็นที่สิ้นชาติ ทรงพระกรุณาอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ทรงทราบชัดเอกายนมรรค พระพุทธะทั้งหลายในอดีตพากันข้าม โอฆะ ( โอฆะ ๔ ) ด้วยมรรคนั้นมาแล้ว พระพุทธะทั้งหลายในอนาคตก็จักข้ามโอฆะด้วยมรรคนั้น และพระพุทธะทั้งในปัจจุบัน ก็ข้ามโอฆะด้วยมรรคอย่างเดียวกันนั้นแล

ในข้อว่า มรรค ที่ชื่อว่า มรรค เพราะอรรถว่าอะไร

เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องเดินไปสู่พระนิพพานอย่างหนึ่ง

เพราะอรรถว่า อันผู้ต้องการพระนิพพานพึงค้นหา อย่างหนึ่ง

ข้อว่า เพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย หมายความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีจิตเศร้าหมอง เพราะมลทินทั้งหลายมีราคะเป็นต้น และเพราะอุปกิเลสทั้งหลาย มีอภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น

เป็นความจริง สัตว์เหล่านี้คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเอนก

ตั้งต้นแต่พระพุทธเจ้า พระนามว่า ตัณหังกร เมธังกร สรณังกร ทีปังกร ซึ่งปรินิพพานในกัปป์เดียวเท่านั้น เบื้องต้นแต่ ๔ อสงไขยแสนกัปป์ แต่กัปป์นี้ลงมา จนถึง

พระพุทธเจ้าพระนามว่า ศากยมุนี เป็นที่สุด พระปัจเจกพระพุทธเจ้าหลายร้อย และพระอริสาวกทั้งหลาย อีกนับไม่ถ้วน ต่างลอยมลทินทางจิตทั้งหมด ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง ด้วยทางนี้เท่านั้น

การบัญญัติความเศร้าหมอง และผ่องแผ้ว โดยมลทินทางรูปอย่างเดียว ไม่มี

สมจริง ดังคำที่กล่าวไว้ว่า

รูเปน สงฺกิลิฏฺเฐน สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา รูเป สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ อนกฺขาติ

มเหสินา จิตฺเตน สงฺกิลิฏฺเฐน

สํกิลิสฺสนติ มาณวา จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ อิติ วุตฺตํ มเหสินา

พระพุทธเจ้าผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ มิได้ตรัสสอนว่า คนทั้งหลาย มีรูปเศร้าหมองแล้ว จึงเศร้าหมอง มีรูปหมดจดแล้ว จึงหมดจด

แต่พระผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงสอนว่า คนทั้งหลาย มีจิตเศร้าหมองแล้วจึงเศร้าหมอง มีจิตหมดจดแล้ว จึงหมดจด ดังนี้

เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ ( ในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ) ว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง เพราะจิตเศร้าหมอง ย่อมบริสุทธิ์ เพราะจิตผ่องแผ้ว ดังนี้ ก็ความผ่องแผ้วแห่งจิตนั้น ย่อมมีได้ด้วยมรรค คือ สติปัฏฐานนี้

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย

ข้อว่า เพื่อก้าวล่วงโสกะ และปริเทวะ หมายความว่า เพื่อก้าวล่วง คือ ละโสกะ และปริเทวะ

จริงอยู่ มรรคนี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อก้าวล่วง โสกะ เหมือนอย่าง โสกะของสันตติมหาอำมาตย์เป็นต้น

เพื่อก้าวล่วง ปริเทวะ เหมือนอย่างปริเทวะของนางปฏาจารา เป็นต้น

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เพื่อก้าวล่วง โสกะ และปริเทวะ แท้จริงสันตติมหาอำมาตย์ฟังคาถาที่ว่า

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเธหิ ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ อุปสนฺโต จรสฺสสิ

ท่านจงทำความโศกในกาลก่อนให้เหือดแห้ง ท่านอย่ามีความกังวลใจ ในกาลภายหลัง

ถ้าท่านจัก ไม่ยึดถือในท่ามกลาง ก็จักเป็นผู้สงบเที่ยวไป ดังนี้ แล้วก็บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา นางปฏาจารา ฟังคาถานี้ว่า

น สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย น ปิตา นปิ พนฺธวา อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา

มีบุตรไว้เพื่อช่วยก็ไม่ได้ บิดาก็ไม่ได้ พวกพ้องก็ไม่ได้ เมื่อความตายมาถึงตัวแล้ว ญาติทั้งหลาย ก็ช่วยไม่ได้ ดังนี้ แล้วก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ก็เพราะเหตุว่า

ชื่อว่า การไม่ถูกต้องธรรมบางอย่าง ในกาย เวทนา จิต ธรรม ทั้งหลายแล้วภาวนาไม่มีเลย ฉะนั้น

สันตติมหาอำมาตย์ กับนางปฏาจาราแม้นั้น จึงควรทราบว่า เป็นผู้ก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ ด้วยมรรคนี้เอง

ข้อว่า เพื่อดับทุกข์ และโทมนัส ความหมายว่า

เพื่อตั้งอยู่ไม่ได้ คือ ดับทั้งสอง คือ ทุกข์ทางกาย และโทมนัสทางใจ ด้วยว่ามรรคนี้

บุคคลเจริญแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อดับทุกข์ เหมือนทุกข์ของพระติสสะเถระ เป็นต้น

ดับโทมนัส เหมือนอย่างโทมนัสของท้าวสักกะเป็นต้น

ในเรื่องทั้งสองนั้น แสดงความดังต่อไปนี้

เรื่อง ทุกข์ของพระติสสะเถระ

เล่ากันว่า ในกรุงสาวัตถี บุตรของกุฏุมภีชื่อติสสะ ละทรัพย์ ๔๐ โกฏิ ออกบวชโดดเดี่ยวอยู่ในป่าที่ไม่มีบ้าน

ภริยาของน้องชายท่าน ส่งโจร ๕๐๐ ให้ไปฆ่าท่านเสีย พวกโจรไปล้อมท่านไว้

ท่านจึงถามว่า ท่านอุบาสกมาทำไมกัน

พวกโจรตอบว่า มาฆ่าท่านนะซิ

ท่านจึงพูดขอร้องว่า ท่านอุบาสกทั้งหลาย โปรดรับประกันอาตมา ให้ชีวิตอาตมาสักคืนหนึ่งเถิด

พวกโจรกล่าวว่าสมณะใครจักประกันท่านในฐานะอย่างนี้ได้

พระเถระก็จับหินก้อนใหญ่ทุบกระดูกขาทั้งสองข้าง แล้วกล่าวว่าประกันพอไหม

เหล่าโจรนั้นก็ยังไม่หลบไป กลับก่อกองไฟเสียที่ใกล้จงกรม

พระเถระข่มเวทนา พิจารณาศีล อาศัยศีล ที่บริสุทธิ์ก็เกิดปีติและปราโมช ลำดับต่อจากนั้น

ก็เจริญวิปัสสนา ทำสมณธรรมตลอดคืน ในยามทั้งสาม พออรุณขึ้น ก็บรรลุ พระอรหัตจึงเปล่งอุทานว่า

อุโภ ปาทานิ ภินฺทิตฺวา สญฺญมิสฺสามิ โว อหํ อฏฺฏิยามิ หรายามิ สราคมรเณ อหํ

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน ยถาภูตํ วิปสฺสิสํ สมฺปตฺเต อรุณุคฺคมฺหิ อรหตฺตํ อปาปุณึ

เราทุบเท้าสองข้าง ป้องกันท่านทั้งหลาย เราเอือมระอาในความตายทั้งที่ยังมีราคะ เราคิดอย่างนี้แล้ว ก็เห็นแจ้งตามเป็นจริง พอรุ่งอรุณมาถึง เราก็บรรลุพระอรหัต ดังนี้

เรื่องทุกข์ของภิกษุ ๓๐ รูป

ภิกษุ ๓๐ รูป อีกกลุ่มหนึ่ง เรียนกัมมัฏฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จำพรรษาในวัดป่า ทำกติกากันว่า ผู้มีอายุ เราควรทำสมณธรรม ตลอดคืนในยามทั้งสาม เราไม่ควรมายังสำนักของกันและกัน แล้วต่างคนต่างอยู่

เมื่อภิกษุเหล่านั้นทำสมณธรรม ตอนใกล้รุ่งก็โงกหลับ เสือตัวหนึ่งก็มาจับภิกษุไปกินทีละรูปๆ ภิกษุไรๆ ก็มิได้เปล่งแม้วาจาว่า เสือคาบผมแล้ว ภิกษุถูกเสือกินไป ๑๕ รูป ด้วยอาการอย่างนี้

ถึงวันอุโบสถ ภิกษุที่เหลือก็ถามว่า ท่านอยู่ที่ไหน และรู้เรื่องแล้วก็กล่าวว่า ถูกเสือคาบควรบอกว่า บัดนี้เราถูกเสือคาบไปๆ แล้วก็อยู่กันต่อไป

ต่อมา เสือก็จับภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง โดยนัยก่อน

ภิกษุหนุ่มก็ร้องว่า เสือขอรับ

ภิกษุทั้งหลายก็ถือไม้เท้า และคบเพลิงติดตาม หมายว่าจะให้มันปล่อย เสือก็ขึ้นไปยังเขาขาด ทางที่ภิกษุทั้งหลายไปไม่ได้ เริ่มกินภิกษุนั้นตั้งแต่นิ้วเท้า

ภิกษุทั้งหลายนอกนั้น ก็ได้แต่กล่าวว่า สัปบุรุษ บัดนี้ กิจที่พวกเราจะต้องทำ ไม่มี

ขึ้นชื่อว่าความวิเศษของภิกษุทั้งหลาย ย่อมปรากฏในฐานะเช่นนี้ ภิกษุหนุ่มนั้น นอนอยู่ในปากเสือ ข่มเวทนาเจ็บปวด

แล้วเจริญวิปัสสนา ตอนเสือกินถึงข้อเท้า เป็นพระโสดาบัน ตอนกินไปถึงหัวเข่าเป็นสกทาคามี ตอนเสือกินไปถึงท้อง เป็นพระอนาคามี ตอนเสือกินไปยังไม่ถึงหัวใจ ก็บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสมภิทา จึงเปล่งอุทาน ดังนี้ว่า

สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน ปญฺญวา สุสมาหิโต มุหุตฺตํ ปมาทมนฺวาย พฺยคฺเฆ โน รุทฺธมานโส

ปญฺชรสฺมึ โส คเหตฺวา สิลาย อุปรี กโต กามํ ขาทตุ มํ พฺยคฺโฆ อฏฺฐิยา จ นฺหารุสฺส

จ กิเลเส เขปยิสฺสามิ ผุสิสฺสามิ วิมุตฺติยํ

เรามีศีล ถึงพร้อมด้วยวัตร มีปัญญามีใจมั่นคงดีแล้ว อาศัยความประมาท ครู่หนึ่ง ทั้งที่มีใจ ไม่คิดร้ายในเสือมันก็จับไว้ในกรงเล็บ พาไปไว้บนก้อนหิน เสือจงกินเราถึงกระดูกและเอ็นก็ตามที เราจักทำกิเลสให้สิ้นไป จักสัมผัสวิมุตติ ดังนี้

เรื่องทุกข์ ของพระปีติมัลลเถระ

ภิกษุอีกรูปหนึ่ง ชื่อ ปีติมัลลเถระ ครั้งเป็นคฤหัสถ์ ท่านถือธงมาเกาะลังกา ถึง ๓ รัชกาล เข้าเฝ้าพระราชาแล้ว ได้รับพระราชานุเคราะห์ วันหนึ่ง เดินทางไปประตูศาลา ที่มีที่นั่งปูด้วยเสื่อลำแพน ได้ฟังนตุมหากวรรค ( ในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ) ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของท่าน ท่านจงละรูปนั้นเสีย, รูปนั้นท่าน ละได้แล้ว จักมีเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน ดั่งนี้ แล้วก็คิดว่า มิใช่รูปเท่านั้น

เวทนา ก็ไม่ใช่ของตน เขาทำบาลีนั้นให้เป็นหัวข้อ แล้วออกไปยังมหาวิหาร ขอบวชบรรพชาอุปสมบทแล้วกระทำมาติกา ให้ทั้งสองคล่องแคล่ว

พาภิกษุ ๓๐ รูป ไปยังลาน ณ ตำบลควปรปาลี กระทำสมณธรรม

เมื่อเท้าเดินไม่ไหว ก็คุกเข่าเดินจงกรม ในคืนนั้น พรานเนื้อผู้หนึ่งสำคัญว่าเนื้อ ก็พุ่งหอกออกไป

หอกก็แล่นถูกท่านถึงทะลุ ท่านก็ให้ เขาชักหอกออก เอาเกลียวหญ้าอุดปากแผล ให้เขาจับตัวนั่งบนหลังแผ่นหิน

ให้เขาเปิดโอกาส เจริญวิปัสสนา ก็บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา

พยากรณ์ แก่ภิกษุทั้งหลายที่พากันมาโดยให้เสียงไอ จาม เปล่งอุทานดังนี้ว่า

ภาสิตํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สพฺพโลกคฺควาทิโน น ตุมฺหากมิทํ รูปํ ตํ ชเหยฺยาถ ภิกฺขโว อนิจฺจา

วต สงฺขารา อุปฺปาทวยธมฺมิโน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ วูปสโม สุโข

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ที่สรรเสริญกันว่า เลิศทุกแหล่งหล้า ทรงภาษิตไว้ว่า ดูก่อนภิษุทั้งหลาย รูปนี้มิใช่ของท่าน ท่านทั้งหลายพึงละรูปนั้นเสีย

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีเกิดและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดแล้วก็ดับ ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข ดังนี้

มรรคนี้ย่อมเป็นไปเพื่อดับทุกข์ เหมือนอย่างทุกข์ของพระติสสเถระ เป็นต้นเพียงเท่านี้ก่อน

เรื่องโทมนัสของท้าวสักกะ

ก็ท้าวสักกะ จอมเทพ ทรงเห็นบุพพนิมิต ๕ ประการ ของพระองค์ถูกมรณภัยคุกคาม เกิดโทมนัส เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทูลถามปัญหา

ท้าวเธอก็ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยเทวดาแปดหมื่นองค์ ด้วยอำนาจการวิสัชนาอุเบกขาปัญหา เรื่องการอุบัติของท้าวเธอจึงกลับเป็นปกติอีก

เรื่องโทมนัสของสุพรหมเทพบุตร

แม้สุพรหมเทพบุตร อันนางเทพอัปสรพันหนึ่ง ห้อมล้อม ก็เสวยสวรรคสมบัติ

ในจำพวกนางอัปสรพันหนึ่งนั้น นางเทพอัปสรห้าร้อยมัวเก็บดอกไม้จากต้น ก็จุติไปเกิดในนรก

สุพรหมเทพบุตรรำพึงว่าทำไม เทพอัปสรเหล่านี้ จึงชักช้าอยู่ ก็รู้ว่าพวกนางไปเกิดในนรก

จึงหันมาพิจารณาดูตัวเองว่า อายุเท่าไหร่แล้วหนอ ก็รู้ว่าตนจะสิ้นอายุ จะไปเกิดในนรกนั้นด้วย ก็หวาดกลัว เกิดโทมนัสอย่างยิ่ง เห็นว่า พระบรมศาสดาเท่านั้น จะยังความโทมนัสของเรานี้ให้พินาศไป ไม่มีผู้อื่น

แล้วก็พานางเทพอัปสรห้าร้อยที่เหลือ เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทูลถามปัญหาว่า

นิจฺจุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ นิจฺจุพฺพิคฺคมิทํ มโน อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ อโถ

อุปฺปตฺติเตสุ จ สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต

จิตนี้สะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ จิตใจนี้หวาดอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในกิจที่เกิดแล้ว

ถ้าหากว่าความไม่ หวาดสะดุ้งมีอยู่ ขอพระองค์ที่ถูกทูลถามแล้ว โปรดบอกความไม่หวาดสะดุ้งนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้ตรัสบอก สุพรหมเทพบุตร (ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค) ว่า

นาญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา นาญฺญตฺร สพฺพปฏินิสฺสคฺคา โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ

นอกจากปัญญาเครื่องรู้ ตปะเครื่องเผาความชั่ว

นอกจากความสำรวมอินทรีย์

นอกจากความ สละคืนทุกสิ่งทุกอย่าง

เราก็มองไม่เห็นความสวัสดีสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้

ในที่สุดเทศนา สุพรหมเทพบุตรก็ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยนางเทพอัปสรห้าร้อยทำสมบัตินั้น ให้ถาวรแล้วกลับไปยังเทวโลก

มรรคนี้อันบุคคลเจริญแล้ว บัณฑิตพึงทราบว่า ย่อมเป็นไปเพื่อดับโทมนัส เหมือนอย่างโทมนัสของ ท้าวสักกะเป็นต้น ดังกล่าวมานี้

มรรคมีองค์ ๘ ที่เป็นอริยะ เรียกว่า ญายธรรม

ในข้อที่ว่า ญายสฺส อธิคมาย เพื่อบรรลุญายธรรม

ท่านอธิบายว่า เพื่อบรรลุ คือ เพื่อถึงญายธรรมนั้น จริงอยู่

มรรคคือสติปัฏฐานที่เป็น โลกิยะเบื้องต้นนี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อ บรรลุมรรคที่เป็นโลกุตตร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพื่อบรรลุญายธรรม

ข้อว่า เพื่อให้แจ้งพระนิพพาน ท่านอธิบายว่า เพื่อทำให้แจ้ง คือ เพื่อประจักษ์ด้วยตนเอง ซึ่ง อมตธรรม ที่ได้ชื่อว่านิพพาน เพราะเว้นจากตัณหาเครื่องร้อยรัด

จริงอยู่ มรรคนี้ อันบุคคลเจริญแล้ว ย่อมยังการทำให้แจ้งพระนิพพานให้สำเร็จไปตามลำดับ เพราะฉะนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เพื่อทำให้แจ้งพระนิพพานดังนี้

ในพระสูตรนั้น ถึงเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลายแล้ว

ข้อที่ว่า เพื่อก้าวล่วงโสกะ และปริเทวะเป็นต้น ก็เป็นอันสำเร็จใจความได้ก็จริง แต่ยกเว้นผู้ฉลาด รู้ข้อยุติของคำสั่งสอนเสียแล้ว ก็ไม่ปรากฏแก่คนอื่นๆ ได้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า หาได้ทรงทำให้ชนผู้ฉลาด รู้ข้อยุติของคำสั่งสอนเสียก่อนแล้ว ทรงแสดงธรรมในภายหลังไม่ หากแต่ทรงยังชนทั้งหลายให้รู้อรรถะนั้นๆ ด้วยสูตรนั้นๆ เลยทีเดียว

เพราะฉะนั้น ในที่นี้ เอกายนมรรค จะยังอรรถใดๆ ให้สำเร็จได้ ก็ทรงแสดงอรรถนั้นๆ ให้ปรากฏจึงตรัสข้อว่า

เพื่อก้าวล่วง โสกะ และปริเทวะ เป็นต้น

หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นไปด้วย เอกายมรรค

ความหมดจดนั้น ย่อมมีได้ด้วย ความก้าวล่วงโสกะ และปริเทวะ

ความก้าวล่วงโสกะ และปริเทวะ ย่อมมีได้ด้วย ความดับทุกข์ และโทมนัส

ความดับทุกข์และโทมนัส ย่อมมีได้ด้วย การบรรลุญายธรรม

การบรรลุ ญายธรรม ย่อมมีได้ด้วย การทำให้แจ้งพระนิพพาน

เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงลำดับการอันนี้ จึงตรัสว่า

เพื่อ ความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย แล้วตรัส ข้อว่า เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ เป็นต้น

อีกนัยหนึ่ง คำที่กล่าวนี้เป็นการพรรณนาคุณของ เอกายมรรค เปรียบเหมือนอย่างว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตรัสคุณด้วยบททั้ง ๘ ด้วย ฉฉักกเทศนา ( ฉฉักกสูตร มัชฌิมนิกายอุปริปัณณาสก์ ) ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เราจักแสดงแก่ท่านทั้งหลาย ถึงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด

จักประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ คือ ฉฉักกธรรม ๖

ดังนี้ฉันใด และตรัสคุณด้วยบททั้ง ๙ ด้วย อริยวังสเทศนา ( อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ) ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อริยวงศ์ ๔ เหล่านี้รู้กันว่า เลิศมีมานาน เป็นวงศ์พระอริยะ เป็นของเก่า ในอดีตก็ไม่มีใครรังเกียจ ไม่เคยรังเกียจ

ในปัจจุบันก็ไม่รังเกียจ ในอนาคตก็ไม่รังเกียจกัน สมณพราหมณ์ผู้รู้ก็ไม่เกลียดแล้วดังนี้ ฉันใด

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสคุณของ เอกายนมรรค แม้อันนี้ด้วยบททั้ง ๗ มีว่า เพื่อให้เกิดอุตสาหะ แก่ภิกษุเหล่านั้น

จริงอยู่ ภิกษุเหล่านั้นฟังการตรัสคุณ ( ของ เอกายมรรค ) รู้ว่า มรรคนี้นำไปเสียซึ่ง อุปัททวะ ๔ คือ โสกะ อันเป็นเครื่องเผาใจ, ปริเทวะ อันเป็นการพิไรรำพัน,

ทุกขะ อันเป็นความไม่สำราญทางกาย, โทมนัส อันเป็นความไม่สำราญทางใจ,

นำมาซึ่งคุณวิเศษ ๓ คือ วิสุทธิ - ญายธรรม - พระนิพพาน, ดังนี้แล้วก็เกิดอุตสาหะ สำคัญเทศนานี้ว่า ควรเล่า ควรเรียน ควรทรงจำ ควรบอกกล่าว

และจักสำคัญมรรคอันนี้ว่า ควรเจริญ

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคุณ (ของเอกายนมรรค) เพื่อให้เกิดอุตสาหะ แก่ภิกษุเหล่านั้น เหมือนพ่อค้ากัมพล เป็นต้น โฆษณาคุณภาพของผ้ากัมพล เป็นต้นฉะนั้น เหมือนอย่างว่า แม้ว่าพ่อค้าผ้ากัมพลอันมีค่านับแสน โฆษณาว่าโปรดซื้อผ้ากัมพล มนุษย์ทั้งหลายก็ยังไม่ทราบก่อนดอกว่า ผมคนก็มี ผ้ากัมพลทำด้วยขนสัตว์เป็นต้นก็มี มันมีกลิ่นสาบสัมผัสหยาบ แต่ก็เรียกว่า ผ้ากัมพล เหมือนกัน

ต่อเมื่อใดพ่อค้านั้น โฆษณาว่า ผ้ากัมพลสีแดงทำในแคว้นคันธาระ ละเอียดสดใส สัมผัสละมุน เมื่อนั้น ถ้ามีเงินพอก็จะซื้อเอา มีไม่พอ ก็อยากจะชม ฉันใด

แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

หนทางนี้เป็นทางเดียวดังนี้ ก็ยังไม่ปรากฏก่อนดอกว่า หนทางไหน ด้วยว่าแม้หนทางที่ไม่นำสัตว์ออกจากทุกข์ มีประการต่างๆ ก็เรียกกันว่า หนทางเหมือนกัน

แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลายดังนี้ เป็นต้น

ภิกษุทั้งหลายก็ทราบว่าหนทางนี้นำเสียซึ่ง อุปัททวะ ๔ นำมาซึ่งคุณวิเศษ ๓ แล้วก็เกิดอุตสาหะ สำคัญเทศนานี้ว่า ควรเล่า ควรเรียน ควรทรงจำ ควรบอกกล่าว

และจักสำคัญมรรคอันนี้ว่า ควรเจริญ

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะตรัสคุณ ( ของเอกายนมรรค ) จึงตรัสว่า เพื่อความหมดจดของสัตว์ทั้งหลาย เป็นต้น

อนึ่ง ข้ออุปมาว่า ด้วยพ่อค้าผ้ากัมพลสีเหลือง อันมีค่าแสน นำมาเปรียบฉันใด ในข้อนี้

ก็ควรนำข้ออุปมา ว่าด้วยพ่อค้า ทองชมพูนุทสีสุก แก้วมณีกรองน้ำให้ใส แก้วมุกดาที่บริสุทธิ์ ผ้าขนสัตว์ และแก้วประพาฬ เป็นต้น เอามาเปรียบฉันนั้น

คำว่า ยทิทํ เป็นศัพท์นิบาต

ศัพท์นิบาตนั้น มีความดังนี้ว่า เหล่านี้ใด ( เย อิเม )

คำว่า จตฺตาโร ( ๔ ) เป็นศัพท์กำหนดจำนวน ด้วยจำนวนนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแสดงการกำหนดจำนวนสติปัฏฐานว่า

ไม่ต่ำกว่านั้น ไม่สูงกว่านั้น คำว่า สติปัฏฐานทั้งหลาย ได้แก่ สติปัฏฐาน ๓ คือ อารมณ์แห่งสติก็มี

ความที่พระบรมศาสดา ทรงล่วงเลยความยินร้ายและยินดี ในพระสาวกทั้งหลาย ผู้ปฏิบัติ ๓ อย่างก็มี ตัวสติก็มี

อารมณ์แห่งสติ เรียกว่า สติปัฏฐาน ได้ในบาลีเป็นต้น ( สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ) ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง ความเกิดและความดับไปแห่ง สติปัฏฐาน ๔ ท่านทั้งหลายจงฟัง ฯ ล ฯ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดแห่งกายเป็นอย่างไร

ความเกิดแห่งกาย ก็เพราะ อาหารก่อให้เกิด ดังนี้

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สติปัฏฐาน ได้ในบาลี ( ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค ) เป็นต้นว่า

กายเป็นที่ปรากฏ มิใช่สติ, สติเป็นที่ปรากฏด้วย เป็นตัวสติด้วย

คำนั้นมีความดังนี้ ชื่อว่า ปัฏฐาน เพราะอรรถวิเคราะห์ว่า เป็นที่ตั้ง

ในที่นี้ ถามว่า อะไรตั้ง

ตอบว่า สติ ที่ตั้งอยู่แห่งสติ ชื่อว่า สติปัฏฐาน

อีกนัยหนึ่ง ความตั้งเป็นประธาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัฏฐาน

ความตั้งแห่งสติ ชื่อว่า สติปัฏฐาน เหมือนอย่างการยืนของช้าง การยืนของม้า เป็นต้น

ความที่พระบรมศาสดาทรงล่วงเลยความยินร้าย และความยินดี ในพระสาวกทั้งหลาย

ผู้ปฏิบัติ ๓ อย่าง เรียกว่า สติปัฏฐาน ได้ในบาลี( สฬายตน วิภังสูตร มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ) นี้ว่า

สติปัฏฐาน ๓ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระอริยะ ทรงเสพสติปัฏฐานไรเล่า จึงเป็นพระศาสดา สมควรสอนพระสาวก ดังนี้

คำนั้นมีความดังนี้ ชื่อว่า ปัฏฐาน เพราะเป็นธรรมที่ควรตั้งไว้ด้วยอะไร

ตอบว่า ด้วยสติ การตั้งไว้ด้วยสติชื่อว่า สติปัฏฐาน

ก็สติเท่านั้น เรียกว่า สติปัฏฐาน ได้ในบาลี ( สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ) เป็นต้นว่า สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสัมโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ ดังนี้

คำนั้นมีความดังนี้ ธรรมชาติใดตั้งอยู่ทั่ว

อธิบายว่า เข้าไปตั้งมั่น คือแล่นเป็นไป เหตุนั้นธรรมชาตินั้น ชื่อว่าปัฏฐาน สตินั้นเอง ชื่อว่าสติปัฏฐาน

อีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า สติ เพราะอรรถว่าระลึกได้, ที่ชื่อว่า ปัฏฐาน เพราะอรรถว่า เข้าไปตั้งไว้,

เพราะฉะนั้น สตินั้นด้วย ปัฏฐานด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สติปัฏฐาน ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์เอาสติปัฏฐานอันนี้

ถามว่า หากเป็นเช่นนั้น เหตุไร คำว่าสติปัฏฐานทั้งหลายจึงเป็นคำพหูพจน์

ตอบว่า เพราะต้องมีสติมาก สติเหล่านั้นมีมาก เพราะต่างแห่งอารมณ์

ถามว่า แต่เหตุไร คำว่ามรรค จึงเป็นเอกวจนะ

ตอบว่า เพราะมีทางเดียว ด้วยอรรถว่า เป็นมรรค เป็นความจริง

สติเหล่านั้นแม้มี ๔ ก็นับว่า ทางเดียว ด้วยอรรถว่าเป็น มรรค, สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

ถามว่า ในคำว่า มรรค ที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าอะไร

ตอบว่า เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องไปสู่พระนิพพานด้วย

เพราะอรรถว่า ผู้ต้องการพระนิพพานจะพึงค้นหาด้วย

สติทั้ง ๔ นั้น ทำให้กิจสำเร็จ ในอารมณ์ทั้งหลาย มีกาย เป็นต้น จึงถึงพระนิพพานในภายหลัง แต่ผู้ต้องการพระนิพพานทั้งหลาย จำต้องดำเนินไปตั้งแต่ต้นมา

เพราะฉะนั้น สติทั้ง ๔ จึงเรียกว่า หนทางเดียว, เทศนาพร้อมด้วยอนุสนธิ ย่อมมีด้วยการอนุสนธิ คำว่า สติ

เหมือนดัง ในบาลีทั้งหลาย ( สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ) เป็นต้นว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมรรค เป็นเครื่องกำจัดกองทัพมาร เธอจงฟัง

มรรคนั้น เป็นเครื่องกำจัดกองทัพมาร อย่างไร

คือ สัมโพชฌงค์ ๗ ดังนี้